Artykuł powstał na podstawie analizy „Ochrona i zarządzanie dziedzictwem w programach współpracy jednostek samorządu terytorialnego z organizacjami pozarządowymi”, opracowanej przez Fundację Rozwoju Demokracji Lokalnej im. Jerzego Regulskiego (FRDL) w 2025 roku w ramach serii ANALIZA CELowa nr 6/2025. Badanie objęło m.in. województwa małopolskie i dolnośląskie – regiony, w których silnie zakorzeniona jest działalność Kół Gospodyń Wiejskich.
Dziedzictwo kulturowe to nie tylko zamki i muzea. To także wspomnienia, obyczaje, kuchnia, pieśni i krajobrazy, które od pokoleń kształtują tożsamość lokalnych społeczności. A kto najlepiej zna i pielęgnuje te wartości? Oczywiście Koła Gospodyń Wiejskich. W świetle tej analizy warto spojrzeć na to, jak instytucje publiczne wspierają (lub nie) działania takich organizacji jak KGW – zwłaszcza w zakresie ochrony dziedzictwa. To temat nie tylko aktualny, ale i kluczowy dla przyszłości kultury lokalnej.
Choć ustawa o działalności pożytku publicznego wciąż operuje terminem „dziedzictwo narodowe”, w rzeczywistości to właśnie dziedzictwo lokalne i regionalne jest przedmiotem największego zainteresowania. Blisko 50% samorządów analizowanych w badaniu uwzględniło je na równi z narodowym, a aż 20% – uznało je wręcz za priorytet. Koła Gospodyń Wiejskich idealnie wpisują się w tę tendencję – od lat organizują lokalne święta, popularyzują tradycje kulinarne i rękodzielnicze, dokumentują historię miejscowości.
Zgodnie z analizą, najczęściej planowaną formą współpracy były wydarzenia kulturalne. Ale coraz częściej doceniane są również działania dokumentacyjne: opieka nad zabytkami, tworzenie archiwów historii mówionej, prowadzenie działań edukacyjnych czy badawczych. KGW, dzięki swojemu zasięgowi i zakorzenieniu w społecznościach, stają się naturalnym liderem tego typu działań. To one często jako pierwsze zauważają potrzebę ratowania lokalnych pamiątek – kapliczek, cmentarzy, tradycyjnych pieców czy zapomnianych pieśni.
Choć 100% programów przewiduje wsparcie finansowe dla NGO, znacznie rzadziej pojawiają się zapisy o realnym partnerstwie. Tylko połowa JST planuje wspólne działania projektowe z organizacjami społecznymi. Tymczasem silna, zaufana współpraca oparta na partnerstwie – a nie tylko przekazaniu środków – daje najwięcej korzyści. Koła Gospodyń Wiejskich mogą i powinny być współtwórcami polityki kulturalnej, nie tylko jej wykonawcami.
Jednym z najbardziej poruszających wątków analizy jest znikoma obecność tematu dziedzictwa opuszczonego i niechcianego – np. zabytków poprzemysłowych czy zapomnianych miejsc pamięci. To szczególnie widoczne na Dolnym Śląsku, który obfituje w takie miejsca. KGW, jako organizacje znające lokalny kontekst, mogą być siłą, która przywróci im znaczenie. W wielu przypadkach już dziś to robią – prowadząc izby pamięci, zbierając opowieści, dbając o estetykę i autentyzm przestrzeni.
Badanie pokazało, że wiele samorządów kopiuje zapisy ustawowe, bez uwzględnienia realnych potrzeb lokalnych społeczności. Brakuje precyzji, konkretów, jasnych celów. To nie tylko utrudnia planowanie, ale też osłabia motywację organizacji do działania. Polski Związek Kół Gospodyń Wiejskich apeluje: twórzmy programy, które realnie wspierają kulturę i tożsamość lokalną. Potrzebujemy planowania opartego o wiedzę, partnerstwo i szacunek do tradycji.
Podsumowanie: Koła Gospodyń Wiejskich nie są już jedynie strażniczkami tradycji – stają się liderkami nowoczesnego podejścia do ochrony dziedzictwa. By tak się działo, potrzebne są programy współpracy, które uwzględniają ich pełen potencjał – od organizacji wydarzeń, przez edukację i dokumentację, aż po aktywną ochronę krajobrazu kulturowego. Współpraca JST i NGO może być siłą napędową mądrej i odpowiedzialnej polityki kulturalnej.
Artykuł powstał na podstawie analizy ze strony frdl.org.pl:
Dbamy o bezpieczeństwo danych naszych subskrybentów. Podając adres e-mail, wyrażasz zgodę na przetwarzanie go zgodnie z naszą polityką prywatności. W każdej chwili możesz zrezygnować z otrzymywania wiadomości.
